Voorwoord
Op de voorkant van de CD ziet u de titel 'Metamorfose' staan. Deze titel is niet zomaar gekozen. Metamorfose is een grote of opvallende verandering. Daar kun je in het kader van het Wognummer orgel met recht van spreken! Zoals u kunt lezen verderop in het boekje heeft dit orgel na diverse omzwervingen en veranderingen haar huidige vorm bereikt in 1978. In dat jaar wordt het binnenwerk van het Leichelorgel (19e eeuw) vervangen door een orgel waarvan de oudste delen een eeuw eerder (rond 1787) gedateerd kunnen worden. De kas van Leichel (19e eeuw) is blijven staan. Zo ontstaat een orgel waarbij de muziek van rond de 18e eeuw zich uitstekend laat vertolken.
In de winter van 2023/2024 heeft het orgel groot onderhoud ondergaan. In aanloop naar de onderhoudsbeurt is geconstateerd dat het orgel vervuild is geraakt en dat de klank behoorlijk aan helderheid heeft ingeboet. Het was alsof er een deken over het orgel heen lag. Het mag duidelijk zijn dat daar nu geen sprake meer van is en dat de klank enorm heeft gewonnen door de schoonmaakbeurt en het grondig nalopen van de intonatie. Tevens is besloten om de gelijkzwevende stemming die het orgel tot dan toe bezat te veranderen naar een Neidhart-stemming, een stemming die beter in het beeld van de 18e eeuw past en bij de historische onderdelen van het orgel.
Echter, de metamorfose van dit orgel is nog niet helemaal afgerond. Middels de uitgave van deze CD en het ontplooien van diverse activiteiten rondom dit orgel proberen wij een vrij pedaal te realiseren met 4 registers. Hierdoor hopen we dat het orgel en deze fraaie kerk nog meer in de belangstelling kan komen te staan bij muziekliefhebbers en uitvoerenden.
We wensen u namens de Stichting Mitterreither orgel Wognum heel veel luisterplezier.
Arjen de Boer (organist PKN-kerk Het Vierkant)
Historie1
In het orgel van de Protestantse Kerk van Wognum komen twee historische instrumenten bij elkaar: het orgel van Leichel gemaakt voor Wognum en een instrument van Mitterreither met een uitbreiding van Van den Brink, gemaakt voor een Amsterdamse kerk.
Leichel-orgel
In 1892 leverde de firma Friedrich Leichel & Zoon te Lochem een orgel met 24 registers verdeeld over twee manualen en een vrij pedaal voor de Hervormde Kerk van Wognum. Het was het eerste pneumatisch geregeerde instrument in Nederland. Het Nevenwerk was in een zwelkast geplaatst. Orgelmaker Flentrop uit Zaandam kreeg in 1933 de opdracht de speeltafel "welke van een verouderd systeem voorzien [was]" om te bouwen naar pneumatiek met wisselwind en de speeltafel vrijstaand op het orgelbalkon te plaatsen.2
Mitterreither-orgel
Johannes Josephus Mitterreither, orgelmaker in Leiden, maakte in 1787 een werkstuk met één klavier aan de schuilkerk aan de Spinhuissteeg in Amsterdam. Leonardus van en Brink, gevestigd in Amsterdam, breidde het instrument in 1817 uit met een tweede klavier. In 1840 werd het orgel overgeplaatst naar een nieuw kerkgebouw en in 1881 naar de St. Agathakerk in Beverwijk. De vierde standplaats van het orgel was vanaf 1924 r.k. parochiekerk Onze Lieve Vrouw Koningin van de Vrede in Amsterdam. Veertien jaar later verbouwde Jos. Vermeulen uit Alkmaar het instrument, dat tot dan toe nog een mechanische tractuur had. De windlade van het eerste manuaal van Mitterreither bleef in omgebouwde vorm gespaard, de windlade van Van den Brink ruimde het veld, diens pijpwerk bleef bewaard. In 1956 maakte Jos. Vermeulen het orgel schoon en moderniseerde het naar de muzikale smaak wan die tijd. De parochie besloot in 1972 om het orgel van de Amsterdamse Koepelkerk aan te kopen. Hel Mitterreither/Vermeulen-orgel kwam in handen van Lutherse gemeente van Hilversum. Er waren plannen om de oude kern van het Mitterreither/Vermeulen-orgel samen te voegen met het historische bestand van een ander historisch orgel, dat van de voormalige Vrijzinnig Hervormde Kerk in Hilversum. In 1975 waren de plannen voor samenvoeging evenwel van de baan. De lutheranen verkochten het materiaal van het Mitterreither/Vermeulen-orgel aan orgelmaker Vermeulen.
'Nieuw' orgel Wognum
Orgeladviseur Willem Talsma, geboren Wognummer, tipte in 1975 de beschikbaarheid van het Mitterreither-materiaal. In hetzelfde jaar bedacht orgelmaker Vermeulen een plan voor een tweeklaviers instrument met aangehangen pedaal en zestien stemmen voor Wognum, in de bestaande kas van Leichel. Als kern diende de windlade en pijpwerk van Mitterreither en het pijpwerk van Van de Brink, opgesteld op een historische windlade van Ypma (Alkmaar) en de grote magazijnbalg van Leichel. De orgelkas van Leichel zou de omhulling worden van het nieuwe oude binnenwerk. In 1978 was het instrument klaar. De bouw stond onder advies van Willem Talsma en Hans van der Harst.
Vanaf het jaar 2000 voerde orgelmaker Flentrop klein onderhoud uit. In 2023 en 2024 volgde groot onderhoud waarbij de magazijnbalg opnieuw werd beleerd, de sleepringen van de windladen werden vervangen door textielringen, het pijpwerk schoongemaakt en gerepareerd, de originele Quint 3' (HW) hersteld en de intonatie licht herzien en het instrument gestemd in een stemming naar Neidhardt.
1 De gegevens in deze paragraafzijn gebaseerd op Hans Fidom (eindredactie), Het Historische Orgel in Nederland 1886-1894, Amsterdam 2007, 287-289; Rogér van Dijk,
"Het orgeltje, tot dusverre in gebruik, heeft zijn jaren met eere gedragen"
Het 'nieuwe' orgel van de Johanneskerk in Laren, in Het Orgel, jaargang 1 18 (2022) nummer 4, 17—28; de website <www.orgbase.nl>, geraadpleegd op 8 juli 2022 en het dossier Wognum Hervormde Kerk uit het archief van Vermeulen/Flentrop (voor inzage hierin dank aan Flentrop, Zaandam).
2 De Amsterdammer, 12 september 1933.
Beschrijving instrument
Het orgel staat opgesteld op een galerij aan de torenzijde van de kerk. Kas Leichel 1892, aangepast door Vermeulen 1978 (achterwand achter het nieuwe binnenwerk midden in oude kas). Achterkas aangepast aan later toe te voegen Pedaal (diepte achterkas vanaf stemplanken Hoofdwerk en Onderpositief ca. 220 cm, achterwand ca. 420 cm breed, hoogte achterkas ca. 430 cm). De grenen kas is aan vier zijden gesloten (inclusief pijpenfront), heeft een dak (boven het binnenwerk maar niet boven het achterdeel met magazijnbalg) en is van klassieke constructie met stijl- en regelwerk gevuld met zetluiken en draaibare deuren. Windvoorziening met magazijnbalg Leichel (1892, inslaande en uitslaande vouw, bovenblad 158 x 280,5 cm), kanalisering Vermeulen 1978. Motor (snelloper, 105 mm wk, 14 m3 per minuut) en dempkist Vermeulen 1978. Inliggende tremulant Vermeulen 1978, in 2018 vervangen.
Conducten, lood, Vermeulen 1978, vervangen in 2007
Claviatuur (linkerzijde 3 van de kas) Vermeulen 1 978, detaillering naar Heemstede, St.-Bavo, Van den Brink. Mechanische toets- en registertractuur Vermeulen 1978, detaillering naar Mitterreither-voorbeelden.
Sleeplade Hoofdwerk Mitterreither 1787, cancelvolgorde vanuit het midden in hele tonen aflopend. Sleeplade voor Onderpositief, R.-K. parochiekerk Purmerend (Bovenwerk), Ypma 1884, cancelvolgorde als Hoofdwerk. De pijpstokboringen van de lade Onderpositief zijn door Vermeulen vergroot om ze passend te maken bij die van het Hoofdwerk. Vermeulen paste afdichtingsringen toe tussen pijpstokken en slepen.
3 De begrippen links, rechts enzovoort zijn in dit document bedoeld als gezien vanuit de kerk naar het orgel.
De dispositie luidt als volgt (Registers in volgorde vanaf het front):
Hoofdwerk (II, C—f3)
Prestant 8'
C-h0 in het front, Leichel 1892, frontpijpen halve toon naar beneden opgeschoven om mensuur aan te laten sluiten bij binnenpijpen en overlengte kwijt te raken, expressions dicht-gemaakt, stemflappen aangebracht; vervolg Mitterreither 1787; 9 pijpen Vermeulen 1978
Bourdon 16'
C-h0 Vermeulen 1978, hout, gedekt; vervolg metaal, gedekt, Mitterreither 1787
Holpijp 8'
C-H hout, gedekt, afkomstig uit Ootmarsum, Elberink ca. 1840; vervolg metaal, gedekt, Mitterreither 1787
Octaaf 4'
Mitterreither 1787
Quint 3'
Mitterreither 1787
Roerfluit 4'
C-f2 metaal, roergedekt; vervolg conisch, open; Mitterreither 1787
Fluit travers D 8’
C1-c3 hout, afkomstig uit Kampen, Buitenkerk, Van den Brink 1810;
vervolg Vermeulen 1978
Superoctaaf 2'
Mitterreither 1787
Mixtuur 3—4 st.
Mitterreither 1787; 12 pijpen Flentrop 2024; samenstelling:
C 1⅓' 1' ⅓'
C0 2' 1⅓' 1'
C1 4' 2⅔' 2' 1⅓'
C2 5⅓' 4' 2⅔' 2'
Trompet B/D 8'
Vermeulen 1978, naar voorbeeld Hindeloopen, Van Dam 1813